Dikke kans dat rechters, in Nederland hetzij in Straatsburg, een stokje zullen steken voor de meest wrede van de mensonterende spelletjes die het kabinet-Schoof wil spelen met de rechten van vluchtelingen. Toch is dat een schrale troost. Rechterlijke correcties maken niet ongedaan dat Nederland wordt geregeerd door een kabinet dat beleid wil maken van het pesten en treiteren van vluchtelingen.
Het ziet dan wel af van een van de meest exorbitante en wereldvreemde maatregelen die het in zijn regeerprogramma aankondigde – het stopzetten van de behandeling van asielverzoeken gedurende twee jaar – maar dat maakt de politieke conclusies over het asielakkoord niet minder wrang. Lees verder “Ongegeneerde wreedheid ten opzichte van asielzoekers”
Op de tekening Het waterwerk van ons geld, een cartografische verbeelding van het geldsysteem, stroomt het water in een onnatuurlijke richting: van beneden naar boven. In een metaforisch beeld schetst de maakster, kunstenaar Carlijn Kingma, daarmee de ongerijmde werking van het kapitalisme, dat in de praktijk uitpakt als een herverdelingssysteem van arm naar rijk.
Kingma maakt met haar pentekening zichtbaar wat de econoom Thomas Piketty in Capital in the Twenty-First Century, zijn boek over de toenemende ongelijkheid, beschreef als de inherente trend in het kapitalisme: het geld van mensen met bezit vermeerdert sneller dan dat van inkomenstrekkers doordat het rendement op vermogen hoger is dan de gemiddelde loonstijging. Lees verder “Bij de VVD stroomt het geld omhoog”
Er is een lang lijstje te maken van de oorzaken van de janboel die het kabinet-Schoof van het landsbestuur maakt: onbeholpen ministers, een premier zonder politiek gewicht, tactloosheid tegenover het parlement, aversie van deskundigheid, ressentiment in plaats van kennis als basis van beleid, rekkelijkheid met de rechtsstaat, fictieve bezuinigingen en financieel ongedekte beloftes, armpje drukken tussen Dick Schoof en Geert Wilders over wie ‘de baas’ is.
Dat zijn de meest in het oog springende factoren. Meer in het verborgene is de belangrijkste oorzaak van het chaotische non-beleid misschien wel dat het kabinet maling heeft aan het motto dat kernachtig het geheim achter realistische politiek verwoordt: ‘Pessimisme van het verstand, optimisme van de wil’. Lees verder “Chaos als doel”
Iedereen, wat zijn politieke overtuiging ook is, heeft goede redenen om in de rats te zitten over het kabinet-Schoof, nu het zo weerspannig blijkt over de restricties die het democratische bestel aan zijn macht oplegt.
Sinds zijn aantreden heeft het kabinet zich achteloos, soms zelfs geïrriteerd of ronduit vijandig betoond tegenover alles wat de liberale democratie mensen te bieden heeft om zich te verweren tegen de almacht van de staat: het recht, het parlement, maatschappelijke organisaties, de pers, de wetenschap, de kunsten. Dat is een veeg teken van autoritaire neigingen. Daarvoor mag je terecht vrezen, gezien de despotische aard van de grootste coalitiepartij, de PVV, en gezien de sentimenten die premier Dick Schoof bespeelt als hij pretendeert te weten hoe mensen de werkelijkheid ‘ervaren’.
Wat de mensen te verliezen hebben als de democratie verwordt tot een emocratie, om met Kamagurka te spreken, werd klip en klaar in de algemene politieke beschouwingen, het jaarlijkse debat over Troonrede en Miljoenennota. Lees verder “Met de emocratie is het oppassen geblazen”
In 1984, het sovjet-communistische knevelregime heerste nog in Tsjechoslowakije, zag de Britse journalist Timothy Garton Ash op een begraafplaats in Praag dagelijks mensen samendrommen rond het graf van Marie Jedličková. Niemand daar kon hem vertellen wie de overleden vrouw was, en toch staken ze er kaarsjes aan en legden er bloemen neer, vergezeld van teksten als: ‘Voor altijd in onze herinnering’. De staatspolitie haalde die ’s nachts weer weg, waarna het ritueel zich de volgende dag herhaalde.
Wat was hier aan de hand? In het graf had eerst Jan Palach gelegen, de student die zichzelf in 1969 in brand had gestoken uit protest tegen de Russische bezetters. Tot ergernis van de autoriteiten was het een plek van stil protest tegen de dictatuur geworden, ook nadat zij Palachs stoffelijk overschot hadden verwijderd en vervangen door dat van een vrouw uit een verpleeghuis, Marie Jedličková. Ze konden Palach weghalen, maar de herinnering aan hem niet, zo luidde de onuitgesproken boodschap van de bezoekers van het graf aan hun onderdrukkers.
In Praag zag Garton Ash de ‘geheugenmotor’ aan het werk, het geheel aan historische herinneringen die mensen bewaren omdat ze er lessen uit kunnen trekken. In zijn boek Europa beschrijft hij de geheugenmotor als de motiverende kracht achter het Europese eenwordingsproject: dat wordt voortgedreven door de herinnering aan de waanzin waartoe nationalisme en xenofobie de Europeanen eerder hadden gedreven. Lees verder “De geheugenmotor”
Een regeerakkoord vol valse wensdromen, gemankeerde fractieleiders, een premier weggeplukt uit de ambtenarij: het kabinet-Schoof dreigt in een permanente crisissfeer te moeten opereren. Dikke kans op een terugkeer van de verstikkende bestuurscultuur.
Het was een gedwongen ontslag waarvan parlementair historici zich geen precedent kunnen herinneren: dat van Mona Keijzer als staatssecretaris in het kabinet-Rutte III. Op het dieptepunt van de coronacrisis nam zij haar toevlucht tot een destructieve actie toen zij bij haar collega-bewindslieden geen gehoor vond voor haar bezwaren tegen de coronapas. In plaats van zich daarbij neer te leggen omwille van de eenheid van het kabinetsbeleid in crisistijd, zocht Keijzer De Telegraaf op om naar het gelijk van de buitenwacht te hengelen. Premier Mark Rutte pruimde die solo-actie niet en gaf haar in het najaar van 2021 haar congé. Lees verder “Ingebakken mislukkingen”
De rechtsstaat biedt bescherming aan mensen die het geld, de relaties en de macht ontberen om zich tegen onrecht te verweren, zoals asielzoekers. PVV, VVD, NSC en BBB hebben daar lak aan, blijkt uit het coalitieakkoord.
Bij voorstellingen in de Leidse Schouwburg of Stadsgehoorzaal zit straatmuzikant Raphaël Martirossian steevast bij de ingang om de gasten op meeslepende muziek te onthalen. Tijdens een optreden in Leiden nodigde het rietblazerskwintet Calefax hem onlangs op het podium uit. Op zijn accordeon speelde hij Misirlou, een honderd jaar oud lied uit de Oost-mediterrane regio, destijds populair bij zowel Griekse, Arabische, joodse als Armeense musici. Zó mooi kan een compositie die cultuurverschillen overbrugt klinken, was zijn motief om juist dit lied met het publiek te delen.
In 1993 vluchtte Martirossian, aan de universiteit van Jerevan opgeleid als econoom en jurist, met zijn gezin voor de uitzichtloze situatie in Armenië, waar toen een oorlog woedde. Hij liet huis, haard en zijn baan als hoofdeconoom bij een groot bedrijf achter zich, om naar eigen zeggen ‘de duisternis in te gaan’: hij had geen idee waar hij met zijn vrouw en twee dochters zou belanden. Lees verder “Het recht van de sterkste zegeviert”
Dit is misschien wel de grootste fout van VVD-leider Dilan Yesilgöz: zij verruilde het vooruitgangsoptimisme dat liberalen eigen is voor het obscurantisme van de rechts-populisten.
Illustratie: Milo
Ook zo moe van het rommeltje dat rechts van de formatie maakt en van het dagelijkse overkoken van Geert Wilders op X? Kijk dan naar het filmpje dat Johan van der Keuken in 1968 maakte van podiumdichter Johnny van Doorn, alias The Selfkicker, die Een magistrale stralende zon voordraagt. Dat is een probaat tegengif tegen het gevoel van miezerigheid over de formatiepoging van PVV, VVD, NSC en BBB.
Maar het is meer dan dat. Met een blik op het gedoe aan de formatietafel kost het niet veel moeite de stralende zon te zien als een metafoor voor wat de VVD heeft opgeofferd door zich in de armen te vlijen van de naargeestige rechts-populisten: het vooruitgangsoptimisme dat bij pragmatisch ingestelde liberalen altijd de drijvende politieke kracht was. Lees verder “Zonsverduistering”
Een samenleving die niet op orde is resulteert in een democratie die niet op orde is, zegt de Vlaamse psychoanalyticus Paul Verhaeghe. Oorzaak: de misleidende neoliberale doctrine dat solidariteit een illusie is. Remedie: de rechter en het burgerberaad.
Op de dag van het gesprek met Paul Verhaeghe brengen de NRC en De Standaard nieuws dat in enkele koppen zijn analyse over de crisisverschijnselen in de westerse democratieën samenvat. Beide berichten illustreren hoe een samenleving die desintegreert ook de democratie in de gevarenzone brengt: een leidend thema in Verhaeghe’s boek Onbehagen (2023).
De openingskop van de NRC die ochtend luidt: ‘De buitenlandse student: kostenpost of winstbron?’ De krant reduceert de student hier tot een economisch subject dat ofwel de kassa doet rinkelen, of geld kost. Verhaeghe vermoedt dat niemand daar echt van opkijkt: mensen zijn geneigd die eendimensionale economische benadering normaal te vinden doordat het bijbehorende neoliberale vocabulaire zo langzamerhand normaal is geworden.
‘Dat soort woorden en denkbeelden koloniseren de omgangstaal, en bepalen daarmee het denken en het gedrag’, schrijft hij in Onbehagen. ‘George Orwell bedacht daar de term newspeak voor: bestaande woorden krijgen een andere betekenis. Zonder het te beseffen gebruiken wij voortdurend economische uitdrukkingen en termen bij onderwerpen die niets met de economie hebben te maken, zoals zorg, onderzoek en onderwijs: stakeholders, outcome financiering, corebusiness, benchmarking, output, trade-off, return on investment. Ook de herbenaming van de dienstverlening als non-profitsector is een pijnlijk voorbeeld.’ Lees verder “‘Liber’ in ‘neoliberaal’ is een leugen”
Meer dan Pieter Omtzigt treft de VVD blaam voor de warboel waarin de kabinetsformatie is gestrand. Door zich mee te laten slepen in de PVV-showpolitiek.
Waarom lijkt de kabinetsformatie zo’n rommeltje? Omdat zij dat ook is. Een van de oorzaken is een tegenstelling in de politiek die diepere sporen in de onderlinge verhoudingen trekt dan de oude breuklijn tussen links en rechts, conservatief en progressief: die tussen serieuze en onserieuze partijen.
Partijen die de politiek ernstig nemen, in het prudente besef dat zij de macht hebben om voor mensen het verschil tussen geluk of ongeluk uit te maken, respecteren de smalle marges waarbinnen zij moeten opereren. Zij bouwen in hun programma geen luchtkastelen en accepteren dat realiteitszin en betaalbaarheid hun idealen begrenzen. Lees verder “Verdwaald in het variété”
Pieter Omtzigt zwijgt over het onfatsoen van de PVV
De leiderscultus en minachting voor andersdenkenden in de PVV staan haaks op het democratische ethos dat Pieter Omtzigt wil belichamen. Toch deelt hij in de machtsarrogantie die rechts tentoonspreidt.
Waarom de PVV naast de eigen leider Geert Wilders geen leden moet toelaten? Wilders’ rechterhand Martin Bosma, een van de voortrekkers van het ultra-rechtse populisme, gaf al eens het antwoord: ‘Infiltraties zullen dan aan de orde van de dag zijn.’ Hij vervolgde: ‘Linkse actievoerders, bijvoorbeeld kunstenaars, hebben al aangekondigd lid te zullen worden van de PVV. De ledenstructuur gaat ons straks vertellen dat de islam heus wel een godsdienst is en dat twee paspoorten best wel aanvaardbaar zijn.’
De PVV moest de poorten ook gesloten houden voor een jongerenorganisatie, schreef hij in 2010 in een nota waarin hij zijn bezwaren tegen democratisering van de PVV uiteenzette. ‘Een jongerenclub? Alsjeblieft niet. Allerlei niet-volwassenen zullen dan namens de PVV op de televisie verschijnen en dingen gaan roepen waarop we geen enkele invloed hebben.’ Lees verder “Gezakt voor de eerste vuurproef”
Na CDA en PvdA is de VVD de derde volkspartij die door verwaarlozing van de eigen ideologie in verval is geraakt. Het gevolg is dat polariserende in plaats van pacificerende krachten in het formatieproces aan zet zijn.
De capriolen van de VVD rond de kernwaarde in haar ideologie – vrijheid – zijn raadselachtig. In de kabinetsformatie zegt zij resoluut ‘nee’ tegen hernieuwde regeringssamenwerking met de partij waarmee ze in de paarse coalitie (1994-2002) allerlei nieuwe vrijheidsrechten in wetten verankerde, zoals dat op euthanasie of het homohuwelijk. Ze flirt daarentegen met de partij die uit religiehaat de afschaffing van vrijheidsrechten als de godsdienst- en de onderwijsvrijheid tot haar DNA rekent, om moslims het leven zuur te maken.
Met recht en reden roept de keuze van lijsttrekker Dilan Yesilgöz om GroenLinks-PvdA te blokkeren en aan te schurken bij de PVV de vraag op: is de VVD in haar ideologische verwardheid eigenlijk nog wel een liberale partij? Lees verder “Met het bleekwater weggespoeld”
Met haar haatretoriek heeft de PVV een recordwinst behaald. De aardverschuiving naar ultrarechts zet de formatie op scherp, waarbij de sleutel ligt bij Omtzigts NSC. Houdt deze partij haar blokkade van Wilders vol?
Je mocht hopen dat het niet zou gebeuren in een land dat ooit prat ging op een traditie van ruimdenkendheid, nuchterheid en tolerantie, maar het is nu toch realiteit. Met meer dan een verdubbeling van haar zeteltal tot 37 krijgt de PVV, een xenofobische en nationalistische politieke partij, verreweg de grootste fractie in de Tweede Kamer.
Eén op de vier Nederlanders stemde op politici die in hun retoriek het zwavelzuur mengen van haat jegens iedereen die hun vreemd is, moslims voorop. Dit is het schrikbeeld: premier Geert Wilders op het bordes van Huis ten Bosch, omringd door geestverwante ministers die hun politiek van verachting omzetten in wetten. Lees verder “De vlag kan halfstok”
Van marketingmachine terug naar de eigen idealen: zo kun je de koerscorrectie typeren die het CDA onder Henri Bontenbal uitvoert. Na het zielloze ‘Nu doorpakken!’ van zijn voorganger is zijn leiderschap de belofte van een nieuw begin.
Wat Bontenbal aanspreekt in Havel, naast zijn moed oog in oog met de dictatuur, is het houvast dat hij zocht in wat hij ‘hoop’ noemde. Hoop was voor Havel niet synoniem met optimisme, oftewel ongeschokt vertrouwen dat het goed zal komen: de Muur moest nog vallen toen hij over dit thema zijn gedachten liet gaan. Hoop was voor hem wel een conditie van de geest, een kracht die hem ook als politieke gevangene weerbaar maakte tegen de pogingen van de communisten hem te breken. Lees verder “Op hoop en zegen”
De SP richt haar pijlen in de campagne vooral op de partij die het dichtst bij haar staat, GroenLinks-PvdA. Dat maakt haar streven naar deelname in de volgende regeringscoalitie niet heel geloofwaardig.
Illustratie: Milo
Bij de SP lijken ze er radeloos van te worden. Hun gelijk met hun niet-aflatende kritiek op de vloek van de marktwerking in de publieke diensten is schrijnend zichtbaar in het tekort aan betaalbare woningen, de wachtlijsten in de zorg en de ongelijke kansen op goed onderwijs, om een aantal in het oog springende voorbeelden te noemen, en toch zakt de partij elke keer weer verder weg in de kiezersgunst.
Hoe kan dat? Waar blijft de beloning voor haar gelijk? Voor die ongerijmdheid zijn vele verklaringen, maar deze hoor je zelden in SP-kringen: de partij heeft misschien wel gelijk, maar lijkt het niet te willen krijgen. Lees verder “SP’s isolement”
