Ondanks sterk oplopende internationale spanningen gaat Nederland het experiment van een minderheidskabinet aan. Het anti-Europese, Trump-gezinde JA21 krijgt daarmee onherroepelijk meer invloed, met dank aan een roekeloze VVD.
© Bart Maat / ANP
Als rechts-populistische politici het woord ‘realistisch’ in de mond nemen, dan is het oppassen geblazen: in hun geval heeft het meestal de tegengestelde betekenis.
JA21-leider Joost Eerdmans noemt zichzelf ‘klimaatrealist’, wat volgens het partijprogramma inhoudt dat de fossiele economie niets in de weg hoeft te worden gelegd, de gaskraan in Groningen open kan blijven en de gevolgen met een ophoging van de dijken kunnen worden opgevangen, alsof de beteugeling van de klimaatcrisis een kwestie van gis Hollands ingenieurswerk is. JA21-Kamerlid Michiel Hoogeveen vindt het ‘realistisch’ om te accepteren dat de regering-Trump het staatshoofd van Venezuela ontvoerde: het tijdperk dat het internationale recht machtsmisbruik beteugelde is volgens hem voorbij, en het is beter dat als voldongen feit te erkennen.
Toch getuigt het van weinig werkelijkheidszin, eerder van het tegendeel, om twee wereldwijde bedreigingen van de vrede en veiligheid op hun beloop te laten: de klimaat- en biodiversiteitscrisis met haar ontwrichtende gevolgen voor de leefbaarheid, en de ontmanteling van de naoorlogse, op recht en regels gebaseerde vredesorde, bedoeld om sterke-mannenregimes in toom te houden. Dat is eerder roekeloos dan realistisch, hoe hoog je de dijken ook tegen de gevaren van buiten opwerpt.
Op zoek naar parlementaire meerderheden voor het beleid zal JA21 (negen zetels) een van de eerste partijen zijn waartoe het beoogde minderheidskabinet-Jetten zich zal wenden, naast GroenLinks-PvdA (twintig zetels). Dat verschaft haar ondanks het gebrek aan formele regeermacht onherroepelijk een invloedrijke positie, temeer nu coalitiepartij VVD zich zo openlijk politiek aanminnig aan Eerdmans’ partij heeft getoond.
Dat JA21 zich in de politiek heeft begeven met schijngestalten van de werkelijkheid is niet zo verwonderlijk. De beide oprichters van de partij, Joost Eerdmans en Annabel Nanninga, en ook Michiel Hoogeveen, waren eerder politiek actief voor Forum voor Democratie, dat op grond van hallucinante beelden van de werkelijkheid openlijk de sabotage van de Europese Unie en de Navo nastreeft en zo pacteert met het Russische bewind.
De Leidse rechtsfilosoof Andreas Kinneging is, onder meer als auteur van de grondbeginselen van de partij, de officieuze huisideoloog van JA21. Daags na de Amerikaanse machtsgreep in Venezuela juichte Kinneging die interventie toe, wat in lijn is met zijn opvatting dat het internationale recht niets voorstelt als de grootmachten dat niet uitkomt. Venezuela valt binnen de Amerikaanse invloedssfeer, wat de VS het recht geeft daar te doen wat het goeddunkt, zoals Rusland dat volgens hem heeft in Oekraïne. Kinneging is een politieke dwaalgast: als radicale libertariër begonnen bij de VVD, vatte hij sympathie voor het CDA op toen hij overstak naar het conservatisme, om nu de radicale vernielzucht van de rechts-populisten te omarmen. Net als president Donald Trump, zijn favoriete mannetjesputter (‘een echte kerel’ en een ‘gorilla’), staat hij vijandig tegenover de instituties die de naoorlogse wereld een zekere mate van voorspelbaarheid en stabiliteit gaven: de Europese Unie, mensenrechten- en handelsverdragen, internationale rechterlijke instanties, de VN. Dat is eerder een revolutionaire dan een conservatieve impuls.
Kinneging beschouwt het Europese eenwordingsproces als een langzaam maar zekere ‘coup d’état’ tegen de Europese naties, zei hij eerder, en dat geldt volgens hem ook voor de groeiende greep van het Europese Hof van Justitie op het recht. De sporen van die aversie tegen Europa zie je terug in het programma van JA21.
‘De Europese Unie is een samenwerkingsverband dat zich moet leren beperken’, schrijft de partij. Hoewel met roofridders in Washington en Moskou meer Europese macht is geboden, wil JA21 de EU juist onmachtig maken. De Unie moet zich volgens haar slechts toeleggen op de bevordering van de vrije handel en het kapitaalverkeer en verder afzien van politieke aspiraties: geen ‘onhaalbare klimaatdoelen’, geen Europese industriepolitiek, ‘geen enkele stap’ richting een federaal Europa, geen Europese obligatieleningen, geen Europese defensie. Brussels beleid heet bij de partij algauw ‘verstikkende overregulering’. Het vetorecht in de Europese Raad moet in stand blijven, staat in het programma, en Nederland mag ‘niet schuwen dit instrument in te zetten’. JA21 heeft liever geen nieuwe lidstaten, en dat geldt zeker voor Oekraïne: dat moet zijn wens zich aan te sluiten bij de EU uit zijn hoofd zetten.
Dat hypernationalisme van JA21 maakt het des te raadselachtiger, en in ieder geval politiek lichtzinnig, dat de VVD in deze tijd van snel oplopende internationale spanningen de vorming van een meerderheidskabinet heeft gedwarsboomd door coûte que coûte GroenLinks-PvdA van coalitiesamenwerking uit te sluiten. De vorming van een kabinet op brede basis, met D66, CDA, GroenLinks-PvdA en VVD (86 zetels in de Tweede Kamer), was na de verkiezingen van 29 oktober de voor de hand liggende keuze, en zou ook de belofte van een nieuw begin in zich dragen na de jaren van stilstand en achteruitgang onder het kabinet-Schoof. Toch volhardde de VVD in haar baltsgedrag richting JA21, een groentje in de politiek, en hield zij haar blokkade van GroenLinks-PvdA vol, ondanks de schat aan ervaring in de buitenlandse politiek die de partij van Max van der Stoel, Bert Koenders en Frans Timmermans met zich zou meebrengen.
Bij monde van Dilan Yesilgöz zei de VVD al njet tegen GroenLinks-PvdA toen die partij nog onder Timmermans’ leiding stond. De voormalige eerste vicevoorzitter van de Europese Commissie, minister van Buitenlandse Zaken en staatssecretaris van Europese Zaken, die zeven talen waaronder Russisch spreekt, is gepokt en gemazeld in de internationale politiek en diplomatie. Mede dankzij dat gezag committeerde zijn partij zich aan de nieuwe defensienorm van de Navo (3,5 procent van het nationaal product). Daarmee kwam zij op één lijn met D66, CDA en VVD, de partijen die het nieuwe kabinet proberen te vormen.
Niettemin omarmt de VVD JA21 en houdt Yesilgöz de deur voor GroenLinks-PvdA in het slot. Het ligt voor de hand dat electorale angst voor de rechts-populistische concurrentie een rol speelt, maar er zijn bij nadere beschouwing ook inhoudelijke overeenkomsten tussen VVD en JA21 die deze keuze mede bepalen.
Verschenen in De Groene Amsterdammer nr. 03 (12 januari 2026).